«Ǵalamdyq úderisterge baılanysty Qazaqstan topyraǵynyń qunarlylyǵy jyl ótken saıyn tómendep barady. Tıisti organdar málimeti boıynsha, osyndaı jerler 40 paıyzǵa deıin kóbeıgen. Sáıkesinshe, bul jerlerdiń ónimdiligi de tómen.
2012 jyly Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan jáne Reseı elderi Eýrazııalyq topyraqtaný qoǵamyn quryp, mamandar jyl saıyn kókeıkesti máseleler aıasynda bas qosýdy dástúrge aınaldyryp keledi. Topyraq pen qorshaǵan ortany qorǵaý taqyrybyn qozǵap otyrǵan bıylǵy kongress jumysyna Germanııa, Kanada, Italııa, Japonııa, Túrkııa, Serbııa, Reseı, Qytaı, Pákistan, Iran, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan sııaqty 30 shaqty memleketten kelgen ǵalymdar klımattyń ózgerýi, jerdiń tozýy, shóleıttený úderisteriniń qorshaǵan ortaǵa áserine qatysty izdenisterin ortaǵa salyp, álem boıynsha judyryqtaı jumyla otyryp sheshý joldaryn usyndy.
О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Abdýlla Saparov Jer sharynda topyraqtyń tozýy beleń alyp otyrǵandyǵyn alǵa tartty. Búginde derekter 70 paıyzǵa deıingi jerlerdiń tozyp ketkendigin rastaıdy. Al taǵy 30 paıyzy − shól-shóleıtke beıim jerler. Mamannyń aıtýynsha, Qazaqstannyń jer kóleminiń 76 paıyzy ártúrli deńgeıde degradasııaǵa ushyraǵan, onyń ishinde topyraǵy basqa elderge qaraǵanda antropogendik qysymdarǵa tózimsiz, názik ári tozýǵa beıim keledi.
Der kezinde tyńaıtqysh sebilmegendikten, qorektik zattar birte-birte azaıa beretini zańdylyq. Topyraqtyń tabıǵı qunary sońǵy 10 jylda 1,5-ten 20,5 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Eger osy qarqynmen jalǵasa beretin bolsa, aldaǵy 50 nemese 100 jylda ne bolady?! Bar baılyǵymyz osy taban astynda jatqan jerimizde jatqan joq pa?.. Agrarly el bola tura, osyndaı olqylyqtarǵa jol berip otyrǵanymyz negizsiz», dep qynjylysyn bildirgen Abdýlla Saparuly topyraqtyń quramyna qatysty málimettermen bólisti.
Búginde elimizdegi qara topyraqty alqaptar 25 mln gektardy qurasa, qońyr-qyzyl topyraq alqaby – 90 mln, sur topyraqty óńir – 120 mln, taýly aýmaqtar – 37 mln, barlyǵy 272,5 mln gektardy quraıdy. Osy aýmaqtyń 102 mln gektary aýyl sharýashylyǵyna tıesili jerler. Jaıylym jerler kólemi – 188 mln ga. Al jaıylym jerlerdiń 48 mln gektary, ıaǵnı 26,2 paıyzy túrli deńgeıdegi tozýǵa ushyraǵan jerler. Onyń ishinde mal tuıaǵy taptaǵan aýmaqtar bar. Mysaly, 25 mln ga − aýyl-aımaqtar tóńiregindegi jaıylymdar. Bul mańdarda shóp shyqpaı, adyraspan qaýlaǵan. Al aýyr metaldarmen, radıoaktıvti, hımııalyq elementtermen lastanǵan aýmaqtar jaıyndaǵy áńgimeniń raıy tipten bólek. Qazirgi tańda joǵaryda aıtylǵan zattarmen lastaný kólemi − 21,5 mln, sonymen birge jerdiń búlingen aýmaqtary − 250 myń gektar. Qatty tuzdanǵan aýmaqtardyń kólemi sońǵy 20 jylda 35-37 paıyzǵa jetken. Tipti, sýarmaly aýmaqtardaǵy tozyǵy jetken, ırrıgasııalyq erozııaǵa ushyraǵan jerler kólemi 97 paıyzdy quraıdy. Al aldaǵy ýaqytta elimizdegi sýarmaly jerlerdiń kólemin 2 mln gektarǵa jetkizý mindeti tur. Bul másele agroónerkásiptik keshenniń memlekettik damý baǵdarlamasynda kórsetilgen.
Qazirgi tańda Qazaqstanda sýarmaly aýmaqtardan alatyn ónim kólemi sheteldermen salystyrǵanda 4 esege deıin tómen.
Osyndaı derekterdi ortaǵa salǵan ǵalym topyraqty kútip, emdeýdiń jańasha joldaryn qarastyrýǵa tıispiz deıdi. Osy oraıda jańa tehnologııalardyń, shetelderdiń ozyq tájirıbeleriniń mańyzy zor. Mysaly, Belorýs elinde 1 gektar jerge 270 kılogrammǵa deıin tyńaıtqysh sebiletin bolsa, bizdegi kórsetkish 3-5 kg shamasynda. Ýkraına, Kanada elderi de topyraqqa erekshe kútim jasaıdy, tozdyrmaýǵa tyrysady. Reseıde qara topyraqty aýmaqtar bizden 10 esege artyq, ylǵaldylyǵy basym. Desek te, Reseıde aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdi basqarýdyń ózindik zańy bar. Sondyqtan bizge de osy tájirıbeni basshylyqqa ala otyryp, topyraqtyń qunaryn saqtap, tuzdanýǵa, lastanýǵa jol bermeı kútý qajettiligi týyndap otyr. Eger jer ıesi jerdi kúte almasa, oǵan jer nege kerek?.. Serbııada zań boıynsha árbir jer ıelenýshi jerdi kútip, onyń qunaryn arttyrýǵa mindetti. Eger jerdi óńdep, odan ónim almasa, eń bolmaǵanda shóbin shaýyp, órt qaýipsizdigin saqtamasa, jyl saıyn qunary arnaıy zerthanada tekserilmese, ol jerler úkimetke qaıtarylady. Al Qazaqstanda topyraqqa qatysty máseleler Jer Kodeksinde, ózge de memlekettik normatıvtik qujattarda qarastyrylǵanymen, arnaıy zań jáne memlekettik baǵdarlama qajettiligin ýaqyt talap etip otyr.
Mamandardyń paıymdaýynsha, ekologııanyń nasharlaýy, topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýi, t.b. kókeıkesti máselelerdiń aldyn alý úshin arnaıy topyraq jáne taqyryptyq kartalar jasalýy qajet. Mundaı kartalar alǵash ret 1938 jyly, keıinnen 1975 jyly jasalǵan. Búginde zamanaýı jetistikterge oraı kartany ǵarysh arqyly jasaýdyń ári geoaqparattyq tehnologııalardyń áleýeti zor. Karta − jerdi tıimdi paıdalanýdyń negizi. Endigi kezekte jerdiń qazirgi jadaıyn baǵalaý arqyly kosmostyq sýret pen geoaqparattyq tehnologııalardy paıdalaný negizinde topyraq kartalaryn, ball bonıtetin jáne erozııa kartalaryn, agroóndiristik toptamasyn jasap, ony egistikte durys paıdalaný qajettiligi týyndap otyr.
Elvıra Serikqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY